» WIADOMOSCI OGÓLNE

1. prawodawczą;
2. kontrolną;
3. kreacyjną;
4. budżetową.

PE w odróżnieniu od parlamentów krajowych, nie może samodzielnie stanowić aktów prawnych. Zgodnie z zapisami traktatowymi, może on jedynie uczestniczyćw procesie prawotwórczym, współdziałając z Radą i Komisją, w oparciu o określone procedury legislacyjne. Parlament nie posiada bezpośrednich uprawnień w dziedzinie inicjatywy prawodawczej, gdyż kompetencje te są zastrzeżone dla Komisji Europejskiej. Może jednak zażądać przedstawienia przez KE odpowiedniego projektu aktu prawnego, o ile jest on niezbędny z punktu widzenia realizacji celów zawartych w Traktacie.

Funkcje legislacyjne Parlamentu Europejskiego początkowo były bardzo skromne. Miał prawo opiniowania projektów aktów prawnych, ale opinie te nie musiały być brane pod uwagę przez ówczesną Radę Ministrów. Istotnym rozszerzeniem kompetencji Parlamentu było wprowadzenie przez Jednolity Akt Europejski procedury współpracy, a następnie przez Traktat o Unii Europejskiej – procedury współdecydowania i zgodnej opinii. Każda z tych procedur stosowana jest do podejmowania aktów prawnych w ściśle określonych obszarach działalności Unii Europejskiej.

W procedurze konsultacji uprawnienia PE sprowadzają się do wydania opinii, która nie jest prawnie wiążąca dla Komisji lub Rady. Nie mniej jednak organy te nie mogą, pod rygorem nieważności aktu, pominąć opinii Parlamentu.

Dużo większe uprawnienia posiada PE w procedurze współpracy. Na procedurę współpracy składają się dwa czytania. Pierwsze czytanie polega na wydaniu przez PE opinii, podobnie jak w procedurze konsultacji. W drugim czytaniu Parlament może zaproponować poprawki, które mogą być co prawda odrzucone przez Radę, ale tylko wtedy, kiedy uzyska ona jednomyślność.

Najszersze uprawnienia daje Parlamentowi procedura współdecyzji, która pierwotnie przewidywała aż 3 czytania. Jeżeli „wspólne stanowisko” Rady jest niezadowalające, to Parlament może odrzucić projekt aktu prawnego. Oznacza to, że w tej procedurze zyskał on praktycznie prawo weta, gdyż Rada zgodnie z tą procedurą nie może zadziałać wbrew woli Parlamentu nawet jeśli jest jednomyślna. Ważnym elementem tej procedury jest możliwość zwołania tzw. Komitetu Pojednawczego, który w spornych sytuacjach może doprowadzić do porozumienia między Radą i Parlamentem (tzw. postępowanie koncyliacyjne). Ta wyjątkowo skomplikowana procedura została znacznie uproszczona Traktatem Amsterdamskim. Najważniejsze zmiany polegają na skróceniu jej do dwóch czytań i wprowadzeniu możliwości odrzucenia projektu przez Parlament już w pierwszym czytaniu. Należy również zwrócić uwagę, że Traktat Amsterdamski znacznie poszerzył katalog spraw, które są rozpatrywane w oparciu o procedurę współdecyzji, ograniczając jednocześnie zakres działania procedury współpracy.

Do niektórych kwestii (np. przyjęcie nowych członków, podpisanie umowy stowarzyszeniowej) ma zastosowanie procedura opinii pozytywnych (zgody, zgodnej opinii, ratyfikacji). W tej stosunkowo prostej procedurze niemożliwe jest przyjęcie aktu bez zgody Parlamentu.

Parlament Europejski dysponuje wieloma uprawnieniami o charakterze kontrolnym, przede wszystkim wobec innych instytucji Unii Europejskiej.

Najprostszym instrumentem kontrolnym jest możliwość zgłaszania przez Parlament Europejski interpelacji wobec Rady i Komisji. Mogą być one zgłaszane na kilka sposobów. Pytania z odpowiedzią ustną ma prawo kierować komisja PE, grupa polityczna, a także grupa co najmniej 32 deputowanych. Pytania z odpowiedzią pisemną są zgłaszane w podobny sposób, przy czym zarówno samo pytanie, jak i odpowiedź na nie są publikowane w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich. Pojedynczy deputowany PE ma prawo zadawania pytań w trakcie tzw. czasu pytań (ang. question time). Jest to okres przewidziany na zadawanie pytań konkretnemu Komisarzowi w trakcie podsesji PE. Zgodnie z regulaminem Parlamentu Europejskiego, każdy deputowany ma prawo do zadania tylko jednego pytania.

Ważnym instrumentem kontrolnym jest możliwość analizowania przez Parlament Europejski sprawozdań przedstawianych, zgodnie z wymogami traktatowymi, przez inne instytucje (Komisja Europejska, Rada Europejska, Trybunał Obrachunkowy, Europejski Bank Centralny, Rzecznik Praw Obywatelskich). Szczególnym przypadkiem jest raport roczny Trybunału Obrachunkowego z wykonania budżetu UE przez Komisję Europejską. Sprawozdanie to jest analizowane przez Parlament Europejski i Radę Unii Europejskiej pod względem prawidłowości i legalności wykonania budżetu. Po analizie sprawozdania Parlament Europejski może udzielić Komisji Europejskiej absolutorium, przy czym brak absolutorium nie pociąga za sobą żadnych konsekwencji o charakterze prawnym.

Kolejnym istotnym instrumentem kontrolnym jest możliwość powołania przez Parlament Europejski (na wniosek 1/4 deputowanych) tymczasowych komisji śledczych, które mają na celu zbadanie i wyjaśnienie ewentualnych nieprawidłowości w funkcjonowaniu Unii.

Parlament może również uchwalić wotum nieufności dla Komisji, w wyniku czego ma ona obowiązek podać się w całości do dymisji. Wniosek o uchwalenie wotum nieufności musi być poparty przez 1/10 ogólnej liczby posłów PE lub przez grupę polityczną. Pojedynczy Komisarz nie może zostać zdymisjonowany w wyniku działań Parlamentu, gdyż Komisja solidarnie i w całości odpowiada za swoje działania. Głosowanie w tej sprawie jest jawne i imienne, a uchwała może zostać podjęta wyłącznie większością kwalifikowaną 2/3 głosujących, w obecności co najmniej połowy deputowanych PE. Wniosek o uchwalenie wotum nieufności dla Komisji był dotychczas składany 5 razy, ale ani razu nie uzyskał niezbędnej większości.

Parlament ma wpływ na tworzenie i skład niektórych instytucji Unii. Najważniejszym uprawnieniem w tej dziedzinie jest wyrażanie przez PE zgody na nominację Przewodniczącego Komisji Europejskiej. Brak zgody Parlamentu w tej sprawie powoduje konieczność uzgodnienia przez państwa członkowskie Unii innego kandydata na szefa Komisji. Parlament Europejski ma również prawo przesłuchiwania kandydatów na Komisarzy, a następnie zwykłą większością głosów decyduje o wyborze lub odrzuceniu całości składu Komisji Europejskiej.

Parlament wydaje również opinię w sprawie składu Trybunału Obrachunkowego, przy czym brak jego zgody w przypadku kandydatów na członków Trybunału nie pociąga za sobą żadnych sankcji prawnych. Podobna procedura jest stosowana podczas powoływania Prezesa, Wiceprezesów i członków Rady Administracyjnej Europejskiego Banku Centralnego. Samodzielnie Parlament Europejski może powoływać na 5-letnią kadencję Ombudsmena (Rzecznika Praw Obywatelskich), który rozpatruje skargi osób fizycznych lub prawnych na nieprawidłowości w funkcjonowaniu instytucji unijnych. Parlament Europejski nie ma natomiast żadnego wpływu na skład Trybunału Sprawiedliwości.

Budżet Unii Europejskiej podzielony jest na dwie zasadnicze kategorie wydatków: tzw. wydatki obligatoryjne, na które składają się w największej części koszty związane ze Wspólną Polityką Rolną oraz wydatki nieobligatoryjne. Uchwalanie budżetu UE odbywa się wg specjalnej procedury (tzw. procedura budżetowa), w której Parlament Europejski może zaproponować bezwzględną większością modyfikacje w obszarze wydatków obowiązkowych, a również zwykłą większością wprowadzić poprawki w obszarze wydatków nieobowiązkowych. Jeżeli poprawki zaproponowane przez Parlament nie zostaną uwzględnione przez Radę Unii Europejskiej, to Parlament może przyjąć projekt budżetu ze swoimi poprawkami działając kwalifikowaną większością (2/3 głosów w obecności przynajmniej połowy posłów). Tą samą większością PE może odrzucić propozycję budżetu i zażądać przedstawienia nowego projektu.